بعد از حدود چهار سال، اولین بار است که به دانشگاه هرات میآیم. آخرینباری که آمده بودم، یک سال بعد از تسلط طالبان بر افغانستان بود تا اسناد تحصیلیام را بگیرم.
زمان دانشجوییام، بر سر کلمههای «پوهنتون و دانشگاه» جنجال بزرگی بود. بارها تا مرز درگیری کشیده شده بود. بعد از این جنجالها، دانشگاه هرات اصلن تابلو نداشت. اما دیروز وقتی به دانشگاه هرات رفتم، کلمهی «دانشگاه» جایش را به «پوهنتون» در لوحهی دانشگاه داده بود.
مشخص است که پس از بازگشت طالبان به قدرت، حذف زبان فارسیدری از دانشگاهها، ادارههای دولتی، نظام آموزشی و مکاتبات رسمی افغانستان دیگر یک روند پراکنده یا سلیقهای نیست؛ گزارشهای میدانی و اسناد رسمی نشان میدهد که این گروه با پیشبرد سیاستی نظاممند، در حال پاکسازی تدریجی یکی از اصلیترین مؤلفههای هویت فرهنگی و تاریخی کشور است؛ روندی که فعالان آن را «آپارتاید زبانی» میخوانند.
«دانشگاهها»؛ در خط مقدم حذف
در ماه سپتامبر سال ۲۰۲۲ میلادی، طالبان واژهی «دانشگاه» را از تابلوی دانشگاه بلخ حذف کردند. این دانشگاه که در قلب یکی از بزرگترین شهرهای فارسیزبان افغانستان قرار دارد، حالا تنها با کلمهی پشتوی «پوهنتون» شناخته میشود.
احمد تقی، سخنگوی وزارت تحصیلات عالی طالبان، آن زمان در مورد این تصمیم گفته بود: «در قانون تحصیلات عالی، واژهی دانشگاه تعریف نشده و تنها پوهنتون معتبر است.»
اما داستان از این فراتر میرود. طبق گزارش روزنامه ۸صبح، در آپریل ۲۰۲۲ میلادی، طالبان ۵۰ استاد دانشگاه بلخ را برکنار کردند. از میان این استادان، ۲۷ نفر تاجیک، ۱۲ نفر هزاره، ۵ نفر پشتون، ۲ نفر عرب، ۲ نفر سادات، یک نفر اوزبیک و یک نفر بیات بودند. سه نفر دارای مدرک دکترا، ۳۶ نفر ماستر و ۱۰ نفر لیسانس داشتند.
یکی از استادان برکنارشدهی دانشگاه بلخ که نخواست نامش فاش شود میگوید: «وقتی دیدم همکارانم یکی یکی برکنار میشوند، من هم کنارهگیری کردم. حالا در تبعید هستم؛ اما دلم برای دانشجویانم تنگ شده است.»
بر اساس گزارش بیبیسی، تا ماه فبروری سال ۲۰۲۲ میلادی، تنها از سه دانشگاه کابل، هرات و بلخ، ۲۲۹ استاد افغانستان را ترک کرده بودند؛ ۱۱۲ نفر از کابل، ۷۵ نفر از هرات و ۴۲ نفر از ولایت بلخ. این آمار در ادامه افزایش یافت. تا ماهها بعد از تسلط طالبان، بیش از ۴۰۰ استاد تنها از دانشگاه کابل کشور را ترک کردند. گفتنی است که اکثریت مطلق این استادان، فارسیزبان بودند.
در ماه اکتبر ۲۰۲۵، طالبان نام دانشگاه امریکایی افغانستان را به «پوهنتون بینالمللی افغان» تغییر دادند. همچنین نام «دانشگاه تعلیم و تربیه شهید استاد ربانی» به «پوهنتون تعلیم و تربیه کابل» تبدیل شد.
حذف نمادین در ادارههای دولتی
در ماه سپتامبر ۲۰۲۲ میلادی، طالبان تابلوی فارسی شفاخانهی حوزوی ولایت هرات را که اکثریت مردم آن فارسیزبان هستند، برداشتند و تابلویی تنها به پشتو و انگلیسی نصب کردند.
نعیمالحق حقانی، رئیس اطلاعات و فرهنگ طالبان در ولایت هرات، در این مورد گفته بود: «این تابلوی بخش عاجل است و تابلوی اصلی به فارسی خواهد بود.»؛ اما ماهها گذشت و تابلوی فارسی هرگز نصب نشده است.
در همان ماه، طالبان تابلوهای بخشهای مدیریت نشرات، تکنالوژی معلوماتی و مدیریت تدارکات که به فارسی بودند را از ریاست معارف ولایت هرات برداشتند و تابلوهای جدید تنها به پشتو نصب کردند.
در ماه جون ۲۰۲۲، طالبان قسمت فارسی تابلوهای دروازههای ورودی کابل را حذف کردند. این تابلوها که سالها به سه زبان فارسی، پشتو و انگلیسی نصب بودند، حالا تنها به دو زبان پشتو و انگلیسی باقی ماندهاند.
طالبان همچنین تابلوهای دادگاههای استیناف ولایتهای غور و بامیان، که اکثریت مطلق ساکنان آنها فارسیزبان هستند، را تغییر دادند. حتی تابلوی دادگاه عالی طالبان نیز به دو زبان پشتو و انگلیسی نوشته شده و زبان فارسی از آن حذف شده است. همچنین نام «ستره محکمه» به «قضائیه قوه» تغییر یافته است.
در ماه نوامبر ۲۰۲۵ میلادی، در مراسم افتتاح پروژه بزرگراه ۲۶ کیلومتری میان ولسوالیهای یاوان، راغستان و کوهستان ولایت بدخشان، تابلوی معرفی پروژه بهطور کامل به زبان پشتو نصب شد و هیچ متنی به زبان فارسی در آن درج نشده بود.
تقویم و تاریخ؛ حذف زمانِ فارسی
در ماه مارچ ۲۰۲۲، طالبان دستور دادند تمام مکاتبات اداری از تقویم هجری شمسی به هجری قمری تغییر کند. شیخ نورالحق انور، معاون انسجام امور دولت و سرپرست ریاست ادارهی امور طالبان، در نامهای به تمامی وزارتخانههای این گروه نوشت: «تاریخهای وارده و صادره باید بر اساس تقویم هجری قمری باشد.»
احمد*، کارمند فرودگاه کابل میگوید: «هیچکس نمیداند امروز چندم ماه است. وقتی وزیر تاریخ گزارش را هفتم ماه مینویسد و امضا میکند، در تقویم همان روز هشتم یا نهم ماه است. برای گزارشدهی دقیق، کار ما خیلی سخت شده است.»
پیش از این، طالبان برگزاری مراسم نوروز که یکی از جشنهای باستانی فارسی زبانها است را ممنوع اعلام کردند. این گروه گفتهاند از آنجا که نوروز در متون اسلامی وجود ندارد، «بدعت» و تجلیل از آن حرام است. مردم در مزارشریف، هرات، کابل و دیگر شهرها نتوانستند مراسم سنتی خود از جمله «جَنده بالا» را در روز نوروز برگزار کنند.
در همین مورد، محمد کیامهر، کارشناس فرهنگ و آموزش، معتقد است: «هدف اصلی طالبان از حذف تقویم شمسی این است که هویت فرهنگی، زبانی و تاریخی افغانستان را از بین ببرند.»
مکاتبات و آموزش؛ حذف از کتاب و دفتر
طالبان در اواخر سال ۲۰۲۳ میلادی با صدور حکمی به دانشگاههای خصوصی، تعداد واحدها (کریدیتهای) ثقافت اسلامی را سه برابر و واحد درسی ادبیات فارسی را از برنامهی درسی حذف کردند.
ظاهر*، دانشجوی ۲۱ سالهی رشته مدیریت در یک دانشگاه خصوصی کابل میگوید: «ما ۱۲ واحد ادبیات فارسی داشتیم. حالا هیچکدام نیست. به جایش ثقافت اسلامی داریم که همهاش به پشتو است. استاد ما خودش هم زبان درس را درست نمیفهمد.»
استادان دانشگاههای خصوصی میگویند که به دلیل افزایش واحدهای ثقافت اسلامی، در بسیاری از موارد، مضمون ادبیات فارسی از مواد درسی حذف شده است.
همچنین، احمد تقی، سخنگوی وزارت تحصیلات عالی طالبان، وجود کلمهی «دانشگاه» را غیرقانونی دانسته و گفته است که پس از این بهجای کلمهی دانشگاه، پوهنتون نوشته شود. او واژهی پوهنتون را دری خوانده است.
رسانهها و کتاب؛ حذف از قلم و کاغذ
طالبان برای ورود کتاب از ایران مالیاتی وضع کردند که باعث شد صادرات کتاب ایران به افغانستان به کمتر از پنج درصد برسد. در همان حال، این گروه مالیات واردات کتاب را برای ترکیه لغو کرد و این کشور را از مالیات معاف کرده است.
فرید*، صاحب یک کتابفروشی در کابل میگوید: «قبلاً هر ماه صدها کتاب جدید میآمد. حالا دو ماه است حتا یک کتاب فارسی جدید نیامده. مردم دنبال کتاب میگردند؛ اما نیست.»
طالبان در ابلاغیههای رسمی خود، واژههایی چون «دانشگاه»، «دانشجو» و «دادگاه» را ممنوع اعلام کرده و آنها را «بیگانه» خواندهاند.
واکنشها؛ انکار و سکوت
با وجود این همه شواهد، مقامات طالبان همواره این اقدامات را انکار کردهاند. امیرخان متقی، وزیر خارجهی طالبان، در ماه دسامبر ۲۰۲۳ در تهران گفت: «حذف زبان فارسی از تابلوها کار اشخاص مغرض است و سیاست ما نیست.»
عبدالمتین قانع، سخنگوی وزارت داخلهی طالبان، در ماه جولای ۲۰۲۵، شایعات مبنی بر ممنوعیت زبان فارسی در مکاتبات اداری را رد کرد و گفته است: «وزیر داخله تأکید دارد که دفاتر تا حد امکان مکاتبات خود را به زبان فارسی انجام دهند.»؛ اما واقعیت میدانی چیز دیگری میگوید. شهروندان، استادان و کارمندان اداری همگی از تجربهای یکسان و حذف تدریجی، نظاممند و هدفمند زبان فارسیدری از همه عرصههای عمومی سخن میگویند.
پیامدها؛ محو یک زبان یا محو یک هویت؟
منیژه باختری، نویسنده و سفیر افغانستان در اتریش، میگوید: «طالبان افزون بر اینکه یک گروه تبهکار هستند، دشمنی و ستیزهجویی با فرهنگها و زبانها دارند.»
قنبرعلی تابش، شاعر و استاد دانشگاه نیز معتقد است: «هدف طالبان ادامهی مبارزهشان با مظاهر زبان فارسیدری و تمدن خراسانی است. آنان فشارهای خود را در دو بعد حذف فرهنگی و حذف فیزیکی بر فارسیزبانان ادامه خواهند داد و هیچ حد و مرزی برای خود قایل نخواهند شد.»
نظیف شهرانی، استاد مردمشناسی دانشگاه اندیانا هم میگوید: «طالبان ظاهراً با این عنوان که تقویم قمری اسلامیتر است، دست به این کار زدهاند، در حالی که این ربط چندانی به اسلام ندارد. هدف آنها چیز دیگری است.»
وقتی از دانشگاه هرات خارج میشوم، به تابلوی جدید نگاه میکنم. «پوهنتون هرات». چیزی در دلم میشکند. نه فقط به خاطر یک کلمه، به خاطر آنچه که این کلمه نمایانگر آن است؛ حذف تدریجی و سیستماتیک زبانی که قرنها میراثدار فرهنگ این سرزمین بوده است.
سؤال این است: چقدر دیگر باید سکوت کرد؟
